HUMANIZMI DHE VLERA E TIJ NË ISLAM

Humanizmi në Islam është i rrënjosur thellë në mësimet e Kur’anit dhe në traditën Profetike, duke vendosur njeriun në qendër të krijimit me një rol dhe përgjegjësi të lartë. Islami thekson dinjitetin e njeriut si krijesa më e nderuar e Zotit, siç thuhet në Kur’an: “Ne e kemi nderuar njeriun…” (Sureja El-Isra, 17:70). Ky nderim i dhënë nga Zoti tregon rëndësinë e respektimit të jetës, drejtësisë dhe mëshirës ndaj të gjithë njerëzve.

Një nga parimet kryesore të humanizmit është drejtësia dhe barazia. Islami urdhëron që të gjithë njerëzit të trajtohen me drejtësi, pavarësisht racës, gjinisë apo statusit social. Profeti Muhamed (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të dhe mbi familjen e tij) ka thënë: “Nuk ka përparësi arabi ndaj jo-arabit, as i bardhi ndaj të ziut, përveçse në devotshmëri.” Kjo tregon se në Islam, vlera e një personi përcaktohet nga morali dhe devotshmëria, jo nga faktorët e jashtëm.

Përveç drejtësisë, mëshira dhe bamirësia janë shtylla kryesore të humanizmit. Allahu e përshkruan veten e Tij si “Më i Mëshirshmi, Më i Buti”, dhe muslimanët inkurajohen të ndjekin këtë shembull në marrëdhëniet e tyre me të tjerët. Sadakaja (bamirësia) dhe zekati (lëmosha e detyrueshme) janë institucione që ndihmojnë në zbutjen e varfërisë dhe në krijimin e një shoqërie më të drejtë e më humane.

Islami nxit harmoninë dhe respektin mes njerëzve, duke i ftuar ata të ndihmojnë njëri-tjetrin dhe të punojnë për të mirën e shoqërisë. Në një botë ku sfidat dhe konfliktet janë të shumta, parimet humaniste të Islamit mund të shërbejnë si një udhërrëfyes për një jetë më të drejtë dhe më të ndritur.

Humanizmi është një gjendje dhe modalitet I të menduarit i bazuar në interesat njerëzore dhe përsosmërinë e dëshiruar, në vend të parimeve fetare dhe teologjisë që mbështeten në racionalizmin dhe metodën shkencore duke mohuar çdo të mbinatyrshme.

Një aspekt i rëndësishëm i humanizmit në Islam është kërkimi i dijes. Profeti Muhamed ka thënë: “Kërkimi i dijes është obligim për çdo musliman.” Islami e sheh dijen si një mjet për të kuptuar më mirë krijimin e Zotit dhe për të ndihmuar njerëzimin. Për këtë arsye, gjatë historisë islame, dijetarët muslimanë kanë kontribuar në fusha të ndryshme si shkenca, filozofia dhe mjekësia, duke e bërë humanizmin një forcë për zhvillimin dhe përparimin e shoqërisë.

Rrënja e humanizmit

Në Perëndim dhe në shoqëritë të ndikuara nga Perëndimi, kur vunë re një zbrazëti në jetën e tyre, për të kënaqur ndjenjën e tyre të brendshme, ata besuan në një teori sipas së cilës i dhanë fisnikëri njeriut dhe refuzuan teizmin, me qëllim që, sipas mendimit të tyre, të rrisnin dinjitetin njerëzor.

Grupi në Perëndim që e sheh teizmin në konflikt me fisnikërinë njerëzore janë themeluesit e humanizmit. Sigurisht, historia buron nga fakti që Perëndimi, pasi mohoi botën natyrore, ndjeu një varfëri shpirtërore të çuditshme, sepse mohimi i Zotit dhe interpretimi i botës dhe njeriut nga rregullat e thata të natyrës e zhdukin tërësisht emocionin nga shoqëria dhe njeriu u bë i ngjashëm me një makinë.

Kjo bëri që disa mendimtarë perëndimorë të propozonin një parim të quajtur fisnikëri njerëzore për të kompensuar mungesën e shpirtërores dhe emocionit, me qëllim që, sipas mendimit të tyre, të reduktonin thatësinë dhe stagnimin e jetës; Për këtë arsye, u shfaq një shkollë e quajtur fisnikëri njerëzore, e cila i jep krijesës një origjinë fisnike dhe e privon atë nga Krijuesi.

Në fakt, përsosmëria njerëzore është një pikë nga ai det dhe nëse bashkohet, nuk është më pikë; por një valë deti.

Funksioni i vërtetë i fesë tek njeriu

Ndonjëherë flasim për fenë dhe respektimin e ligjeve hyjnore, dhe ndonjëherë për një shoqëri laike që nuk i përmbahet ligjeve hyjnore dhe nuk beson në fenë. Në rastin e parë, disa e konsiderojnë respektimin e ligjeve hyjnore si një kufizim për njeriun dhe e shohin atë si një lloj privimi nga liria.

Ndërkohë, njeriu e pranon fenë me vullnet të plotë dhe liri të plotë, prandaj çdo lloj kufizimi fetar nuk është në kundërshtim me pritshmëritë e tij. Përkundrazi, kundërshtimi ndaj këtyre kufizimeve mund të shihet si një formë e kundërshtimit ndaj lirisë dhe autonomisë së vërtetë njerëzore.

Nga ana tjetër, duhet të shohim nëse kufizimet fetare mund të quhen vërtet kufizime. A është pranimi i ligjeve hyjnore në kundërshtim me fisnikërinë dhe dinjitetin njerëzor apo jo? Nëse i referohemi fjalëve të Imam Aliut (Paqja qoftë mbi të), i cili tha:

“Vërtet, Zoti i Gjithëfuqishëm e bëri bindjen (ndaj Tij) si shpërblim për të mençurit, kur njerëzit e pafuqishëm dështuan.”

Ne shohim se Imami e konsideron adhurimin dhe bindjen ndaj ligjeve hyjnore si një shenjë të depërtimit të individëve dhe e sheh atë si një shkallë të dinjitetit të lartë, jo si një kufizim apo diçka që është kundër lirisë. Në fjalët e Imam Aliut (Paqja qoftë mbi të), ecja drejt adhurimit dhe shërbimit është konsideruar si një kalim drejt lumturisë.

Në një ndër ligjeratat e mbajtura nga Imam Aliu , ai duke iu referuar ajetit “Ai do t’i shpërblejë keqbërësit sipas veprave të tyre dhe do t’i shpërblejë ata që kanë bërë mirë me shpërblimin më të bukur” (Najm:31), u tha njerëzve:

“Kini shpirtin të mbushur me decotshmëri ndaj Zotit dhe nxitoni për të arritur Xhennetin hyjnor, dhe ushtroni bindjen ndaj Tij dhe afrohuni tek Ai me çdo mjet që Atij i pëlqen, sepse Ai është i Afërt dhe i Përgjigjshëm.”

A mund të konsiderohet një sportist që vrapon në fushën e fitores në kuadrin e rregullave të lojës si një person modest dhe i kufizuar? A nuk është e vërtetë që në arenat sportive kampionët po bëhen gjithnjë e më të njohur dhe statusi i tyre social po rritet dita-ditës? Tani, kur dikush shkon drejt fitores në këtë arenë, sipas ligjeve mbinjerëzore, a mund të quhet ai një person i kufizuar dhe pa vlerë?

Natyrisht, Imami nuk u mjaftua për të folur veçse për fenë dhe adhurimin në mimber, por u shprehu besimtarëve një anë të re për të arritur drejt bindjes Hyjnore. Ai u foli besimtarëve për dinjitetin dhe e konsideroi urtësinë e fesë shumë të rëndësishme që njerëzit ta vazhdonin në praktikimin e saj. Dhe në ato momemnte iu drejtua Zotit unik të botëve me këtë lutje:

“O Zoti im! Unë nuk të adhuroj nga frika e zjarrit, as nga lakmia për parajsën, sepse të pashë të merituar për adhurim, andaj të adhuroj.”

Kjo është sepse besimtarët e kuptojnë që tërheqja e tyre nga Zoti dhe bindja e tyre janë plotësisht të kënaqshme dhe ata kurrë nuk e shohin këtë në konflikt me lirinë e tyre.

Në rastin e dytë, shoqëritë që e hoqën fenë nga jeta e njeriut për të pikturuar dhe lyer fisnikërinë njerëzore, duhet të thuhet se, megjithëse ato nuk pranojnë kufizimet fetare, ato duhet të respektojnë kufizimet shoqërore që lindin nga qeverisja e shumicës, dhe ky kufizim gjithashtu kalon përmes autonomisë njerëzore dhe i lidhet atij me duar.
Prandaj, asnjë shoqëri fetare apo ateiste nuk mund të shijojë lirinë absolute.

Por duhet të mendosh, në këto dy shoqëri të kufizuara, ku ruhet fisnikëria njerëzore? A mund të thuhet se në shoqëritë perëndimore, tirania dhe dhuna janë zhdukur plotësisht dhe fisnikëria njerëzore është rritur me qeverisjet demokratike? A nuk është e vërtetë që sot, pas bashkimit të shoqërive dhe zgjerimit të industrisë, kanë dalë faktorë të tjerë shtrëngues, që u japin njerëzve autoritetin dhe ndoshta i bëjnë ata të mendojnë se kanë vepruar, por pa e ditur që ka plot faktorë të jashtëm, që krijojnë mendime të gabuara në trurin e tij?

Në këto shoqëri, njeriu duket se është i lirë dhe i fisnikëruar, ndërkohë që është bërë skllevër i kapitalistëve. Imam Aliu (as) ka thënë në një deklaratë të fuqishme në lidhje me këtë: “Mos u bëni skllevër të askujt, me të vërtetë, Zoti ju ka krijuar të lirë.”

Me këtë fjalë, Imami do që njeriu të mos i përkasë askujt dhe të ruajë gjithmonë dinjitetin dhe lavdinë e tij.

Tani mund të shihet se si në shoqëritë e quajtura humaniste, njeriu ka humbur fisnikërinë e tij dhe madje është privuar nga shumë të drejtat te tij, dhe aq shumë propagandë është bërë në mendjet e tyre sa që opinioni dhe pjesëmarrja e tyre në një mbledhje bazohet në idetë e aktorëve apo atletëve. Atëhere ku ndodhet ai humanizëm që njerëzit e kërkojnë?

Duke e konsideruar kulmin e dinjitetit dhe nderit për njeriun, Imam Aliu (as) e vlerëson njeriun si të paçmueshëm: “Me të vërtetë, asgjë nuk vlen për ju përveç parajsës, prandaj mos e shisni veten për më pak.”

Bujaria dhe dinjiteti njerëzor

Një nga mësimet e Islamit është bujaria, e cila është theksuar shumë. Ne e njohim bujarinë si mosrefuzimin e dikujt, ndërsa Imam Aliu (as) nuk e konsideron bujarinë kështu. Sepse sipas tij, kërkimi nga të tjerët për diçka është në kundërshtim me dinjitetin njerëzor. Në këtë lidhje, ai thotë:

“Dinjiteti yt është si akulli i fortë, kur kërkon diçka ky dinjitet shkrin pikë-pikë, prandaj shiko kujt po ia shkrin.”
Duke vlerësuar dinjitetin dhe reputacionin njerëzor, ai ka për qëllim që njerëzit ta ruajnë atë dhe individët të mos ulen.

Ai thotë: “Bujaria nis me mendimin dhe më pas me veprën”

Kjo do të thotë që nuk e lejon nevojtarin të vijë në derën tënde, por e plotëson nevojën para se ai të kërkojë. Pika e rëndësishme është se Imami, me gjithë theksin dhe urdhrin e tij për bujarinë, e preferon drejtësinë ndaj bujarisë dhe e konsideron atë më fisnike se bujarinë, sepse drejtësia është e vlefshme për të gjithë njerëzit dhe përfshin publikun, ndërsa dhurimi përfshin një grup të veçantë.

Dhe atij (as) iu bë pyetja: Cila është më e mirë: drejtësia apo bujaria? Ai (as) tha: Drejtësia i vendos gjërat në vendet e tyre, ndërsa bujaria i nxjerr ato jashtë vendit të tyre, dhe drejtësia ruan të gjithë njerëzit, por bujaria u ofrohet një grupi të veçantë, kështu që drejtësia është më fisnike dhe më e nderuar.

Dinjiteti më i mirë që Imam Aliu (as) u ka dhënë njerëzve është refuzimi i mendimeve raciste.

Duke e udhëzuar Malik Ashtarin të jetë i mirë me të gjithë, Imam Aliu thotë: “Njerëzit janë dy grupe: Një grup është vëllai yt në fe dhe grupi tjetër janë njerëz si ti, të njëjtë në krijim.”

Kjo do të thotë se, njerëzit respektohen pa marrë parasysh se si janë, pa bërë dallim nga ngjyra e lëkurës, e qoftë e zezë apo e bardhë, nuk u jep asnjë privilegj askujt në bazë të statusit të tij ekonomik, ose cilado qoftë feja e tyre, sepse ata janë njerëz, ata kanë dinjitet.

Imami interpretoi ajetin “Vërtetë, Ne i kemi nderuar Bijtë e Ademit …” (El-Isra (17): 70) dhe e shtriu këtë respekt për të gjithë pa bërë dallim.
Nga fjalët e Imam Aliut (as), disa nga të cilat u përmendën shkurtimisht, ne gjejmë se sot, madje edhe në shkollat më progresive të mendimit dhe filozofisë në botë, një bazë e tillë vlerash për njeriun nuk është propozuar. Edhe pse mund të ketë ngritur teorikisht njeriun në pozitat që ai meriton, sipas deklaratave, shkrimeve dhe artikujve që janë botuar, në praktikë dhe në fushën e qasjeve shoqërore, njeriu është poshtëruar dhe fyer dhe në disa pikëpamje, krahasuar me shkencën dhe teknologjinë, ka rënë ndjeshëm.

Humanizmi nuk është thjesht një koncept filozofik, por një mënyrë jetese e bazuar në besim, drejtësi, mëshirë dhe dije. Islami nxit harmoninë dhe respektin mes njerëzve, duke i ftuar ata të ndihmojnë njëri-tjetrin dhe të punojnë për të mirën e shoqërisë. Në një botë ku sfidat dhe konfliktet janë të shumta, parimet humaniste të Islamit mund të shërbejnë si një udhërrëfyes për një jetë më të drejtë dhe më të ndritur.

Humanizmi është një dritë e pastër që ndriçon rrugën e njeriut përmes dashurisë dhe respektit ndaj jetës dhe dinjitetit të çdo krijese. Ai është një udhëtim i përhershëm drejt njohjes së vlerave më të thella të shpirtit njerëzor, një thirrje për të ecur përpara në emër të një shoqërie të barabartë, të drejtë dhe të bashkuar. Në thelb të humanizmit është besimi i fortë se secili individ ka të drejtën të jetojë me dinjitet, të shprehet lirshëm dhe të ndihet i vlerësuar pa marrë parasysh racën, fenë apo origjinën. Është një festë e ndihmës ndaj të tjerëve, një përpjekje për t’i dhënë kuptim jetës duke kontribuar për mirëqenien e përbashkët.

Në zemër të këtij ideali ndodhet një harmoni mes individit dhe shoqërisë, ku çdo veprim mbështetet nga mirësia, solidariteti dhe dashuria. Humanizmi nuk është thjesht një doktrinë intelektuale, por një mënyrë jetese që i bën njerëzit të përpiqen të bëhen më të mirë, të kuptojnë se e mira e të tjerëve është po aq e rëndësishme sa e tyja. Ai na kujton se ne jemi të lidhur thellësisht me njëri-tjetrin, dhe vetëm duke pasur mirëkuptim dhe dhembshuri mund të krijojmë një botë ku të gjithë të jetojmë të barabartë dhe të nderuar.